Quan hệ thầy trò nói riêng về mặt phong tục cũng cần có một tập sách riêng. Để trả lời cho những cấu hỏi về đạo thầy trò, chúng tôi thiết nghĩ mầy dòng sơ lược thì chưa thể nào nói hết được.
         Dân tộc ta vốn tôn sư trọng đạo, dưới chính thể nào cũng vậy. Vai trò thầy giáo luôn, luôn tiêu biểu cho tầng lớp trí thức, tìên tìến được toàn thể xã hội công nhận, Nghề giáo vốn là nghề cao qúy nhất. Nên giáo dục thời phong kiến cũng như thời dân chủ đều thống nhất một phương châm “Tiên học lễ, hậu học văn”, nhà trường gắn liền với gia đình và xã hội”. Nhân tài phục vụ xã hội, điều hành bộ máy Nhà nước đều được thầy, tức là khuôn mẫu, đào tạo nên, “Không thầy đố mày làm nên’’. Tiêu chuẩn đánh giá kiến thức đều thống nhất dựa vào chế độ thi cử, có học vị, cấp bậc rõ ràng.
         Vì tất cả những lẽ trên, có người đặt vấn đê: Vậy đặt thầy cao hơn cha có quá đáng không?

Đạo thầy trò

         Cha mẹ sinh ra, nuôi dưỡng mình, thầy giáo là người truyền thụ kiến thức cho mình. Sở dĩ hiển đạt, thi thố dược tài năng với đời đều nhờ thầy. Ngày xưa, từ nhỏ đến khi đi thi đậu cử nhân, tiến sĩ thường cũng chỉ học một thầy cùng lắm là vài ba thầy, chứ không như ngày nay mỗi năm mỗi lớp rồi mỗi môn lại một thầy. Ngày xưa có nhiều trường hợp thầy trò cùng lều chõng đi thi nhưng học tài thi phận, trò đậu thầy hỏng. Có những ông thầy đào tạo được nhiều ông Nghè, ông Cống nhưng bản thân thầy lại chẳng đậu đạt gì, chẳng nhận quan tước gì, có người thì đậu cũng không ra làm quan mà chỉ tiếp tục dạy học. Có những thầy giáo đạo cao đức trọng được môn sinh rể trọng hơn cha. Thầy Chu Văn An là người thầy tiêu biểu nhất được liệt thờ ở văn Miếu.
         Ngày xưa, thầy đồ được một số học sinh đậu đạt cử nhân, tìến sĩ thì tự nhiên vai vế xã hội được nâng lễn rõ rệt, quan tỉnh quan huyện, cũng phải kính nể, chẳng những đối với thầy mà cả gia đình thầy. Quang Trung ba Tân vời Nguyễn Thiếp (La Sơn Phu Tử) ra làm quân sư chính là để thu phục nhân sĩ Bắc Hà, vi Nguyễn Thiệp là thầy giáo của nhiều triều thần Lễ Trịnh đương thời.
         Ngành giáo dục tuy có chế độ thi hương, thi hội, thi đình rất nghiêm, rất chặt, song rất ít giao chức, rất ít trường công ở cấp huyện, cấp phủ, chỉ có một vài huấn đạo giáo thu ăn lương. Nhà nước, hầu hết các lớp tư thục. Một nhà khá gỉa trong vùng nuôi thầy cho con ăn học, xóm làng chung quanh gửi con đến thụ giáokhông phải nộp học phí, chỉ đến ngày lễ mồng 5 tháng 5, ngày Tết.,. Cha mẹ học trò mới đưa lễ Tết đến tết thầy tùy tâm. Giàu có thì thúng gạo nếp, bộ quần áo… Nghèo thì một cơi trầu, một be rượu cũng xong.